دکتر و پرستار

همانگونه که در کتاب میراث ایران گفته شده، ایران در دوران پیش وپس از اسلام، در دانش پزشکی پیشرفت بسیار داشته است. این کتاب توسط سیزده تن از خاورشناسان، زیر نظر ا.ج.آربری تألیف شده است و آقایان بیرشک، دکتر بهاءالدین پازارگاد، عزیزالله حاتمی، محمد سعیدی، دکتر عیسی صدیق اعلم و دکتر محمد معین زیر نظر دکتر احسان یارشاطر آن را تحت عنوان «مجموعه ایران شناسی» ترجمه کرده‌اند. در قسمتی از کتاب نوشته شده: «شواهد تاریخی حکایت می‌کند که پیش از استیلای تازیان، فعالیت‌های پزشکی در ایران وجود داشته و ایرانیان باستان در این زمینه سهمی بزرگ داشته‌اند.»

در دوره‌‌ی باستان 5 رشته‌ی پزشکی وجود داشته است:
1 -آشو پزشک (آشو بئشزو) : که از کلمه‌ی آشو به معنی پاک گرفته شده است و برابر با دانش بهداشت می‌باشد. یعنی با رعایت پاکی و پاکیزگی بیماران را درمان و از پیدایش بیماری‌های جلوگیری و پیشگیری می‌کرده‌اند.
2 -دادپزشک (داتو بئشزو) : که از کلمه‌ی داتو به معنای عدل و داد گرفته شده است و برابر با پزشکی قانونی می‌باشد. در این رشته‌، با قوانین و دستورهای ویژه‌ای سروکار داشته‌اند.
3 -کاردپزشک (کارتو بئشزو) : که از کلمه‌ی کارتو به معنی کارد گرفته شده است و برابر با جراح می‌باشد.
4 -ارور پزشک (اورورو بئشزو) : که از کلمه‌ی ارور به معنی گیاه گرفته شده است و برابر با پزشک داروساز می‌باشد. این گروه از پزشکان با داروهای گیاهی سر و کار داشته و آن‌ها را می‌شناخته‌اند و برای درمان به بیماران تجویز می‌کرده‌اند.
5 -مانتره پزشک (مانترو بئشزو) : که از کلمه‌ی مانتره به معنی سخن مقدس و آسمانی گرفته شده است و به نوعی برابر با روانپزشک می‌باشد. این گروه با خواندن آیات کتاب آسمانی و ذکر و دعا، بیماران را درمان می‌کرده‌اند.

 

 

 

 

 

 

 

 

پس از اسلام نیز تا قرنها ایرانیان حرف اول را در پزشکی می زدند وکتابهای آنان در بسیاری از مراکز علمی و درمانی آن زمان در آسیا ،اروپا و آفریقا تدریس می شد؛ ولی متاسفانه پس از حمله وحشیانه چنگیز خان مغول و کشتار تیمور لنگ وبنا بدلایل سیاسی و اجتماعی ویژه ای که تقریبا از دوران صفویه به بعد پدید آمد (یعنی علم تنها محدود به فقه و دروس حوزوی گردید.) دربسیاری از رشته های گوناگون دچار پسرفت و رکود شدند.

در پایان برای حسن ختام نام چند پزشک نام آور ایرانی در طول تاریخ را بیان می کنم،باشد که نامشان در تاریخ جاودانه بماند:

دوران اسطوره ای : وی‌ونگهان - آبتین - فریدون پیشدادی - آترت
دوران هخامنشیان: آبادیس - ازناک
دوران اشکانیان: اشموغ وه
دوران ساسانیان: برزویه – بختیشوع
دوران پس از اسلام: ابن سینا(پور سینا) – جبراییل پسر بختیشوع - پنام دیلمی – زکریای رازی – اسماعیل جرجانی – احمد پسر ابی اشعف - ابوسهل مسیحی – محمد کاظم نی ریزی – ابوالخیر بهنام - ماسویه – جابر پسر حیان (دو نفر آخر داروساز بوده اند)

در دنباله بررسی بیماری های انگلی به بررسی یک گونه دیگر از انگل ها می پردازیم .این انگل هم به شکل کرم نبوده بلکه به صورت تک یاخته است و در رودة کوچک زندگی می کند .اندازه این تک یاخته بین یک صدم تا دو صدم میلی متر بوده و به شکل گلابی است. ژیاردیا که به آن انگل خونخوار هم می گویند دارای یک صفحه مکنده می باشد که با کمک آن می تواند به دیوارة روده بچسبد. هنگامی که شرایط زندگی برای انگل نامساعد بشود تاژک های مو مانند خود را از دست داده ، به شکل گرد در می آید.
انتقال بیماری :
ژیاردیا انتشار جهانی دارد و باعث آلودگی انسان ،سگ و موش می شود. به دلیل حساسیت ویژه بچه ها انگل بیشتر در بچه های مدرسه رو دیده می شود . با این حال در بزرگسالان و افراد با تغذیه خوب و حتی ورزشکاران هم دیده شده است.
انتقال به وسیله آب یا خوراک آلوده به انگل انجام می شود. آلودگی منابع آب آشامیدنی شهر با فاضلاب و خوراکی های دستمالی شده با دست آلوده از مهمترین راههای انتقال هستند.
نشانه های بیماری :
افراد گوناگون از نظر پاسخ به آلودگی با انگل با یکدیگر تفاوت دارند. عده ای بدون علامت هستند، در برخی دیگر بیماری حاد و با آغازی ناگهانی است.اسهال با فشار ، مدفوع آبکی بسیار بدبو و گازدار ، تهوع و استفراغ ، بی اشتهایی ، نفخ و دل درد از نشانه های بیماری است. در پاره ای دیگر بیماری به صورت مزمن در می آید این اسهال دیر پا ماهها به درازا کشیده ، خود را به صورت سوء جذب ویتامین ها و چربی ها نشان می دهد .کاهش وزن ،نفخ و بزرگی شکم ، دل درد ، اسهال نامنظم و چرب ، گاهی ورم و زخم روده از دیگر نشانه های آن است.
تشخیص :
به دلیل دفع متناوب انگل ، آزمایش مدفوع باید سه بار انجام بپذیرد تا انگل در زیر میکروسکوپ دیده بشود.
درمان :
داروهای گوناگونی مانند فورازولیدن ، مترونیدازول ، کیناکربن و تینی دازول در درمان انگل خو نخوار به کار رفته است. مدت درمان و میزان داروی دریافتی (دوز دارو) به وسیله پزشک درمانگر تعیین می شود.

آمیب گونه ای از انگل های تک یاخته ای است که بااندازه ای در حدود یک صدم تا سه صدم میلی متر باعث اسهال خونی می شود . این انگل تنها انسان را به عنوان میزبان خود آلوده و به دیگر جانوران کاری ندارد.
شناسایی انگل:
انگل به دو شکل سیست ( کیسه ای ) که حالت آلوده کننده آمیب بوده و نیز به شکل متحرک که حالت مهاجم و عفونی آمیب است وجود دارد . شکل متحرک توانایی آلوده کردن انسان را ندارد و خیلی زود در محیط بیرون از بدن نابود می شود . عفونت از راه آب و خوراک آلوده ، سبزیجات نشسته یا از طریق دست فرد آلوده به دیگری منتقل می شود . مگس نیز در انتقال آلودگی از مدفوع به مواد خوراکی نقش مهمی را ایفا می کند. این انگل بر خلاف ژیاردیا درکودکان بسیار کم بوده ، بیشتر در بزرگسالان دیده می شود. هنگامیکه شکل کیسه ای آمیب ( سیست ) وارد بدن شود ، پس از گذشتن از معده ، در روده تبدیل به شکل متحرک و مهاجم می شود . انگل مهاجم و عفونی می تواند زخمی کوزه مانند را در پوشش روده پدید آورده ، از آنجا خود را به جگر یا دیگر دستگاههای درونی بدن برساند .
نشانه ها بیماری:
بیشتر بیماران بدون علامت هستند . این افراد اگر شناخته نشوند به دلیل پخش انگل از راه مدفوع ، در انتشار آلودگی نقش مهمی خواهند داشت . برخی بیماران دچار اسهال آبکی و دل پیچه می شوند . در پاره ای دیگر نشانه ها به صورت اسهال چرکی یا خونی ، تب ولرز ، سردرد ، دل درد و دل پیچه خود را نشان خواهد داد . اگر درمان انجام نگیرد ، بیماری بصورت دوره ای ممکن است برگشت پیدا کند ، یعنی بیماری خودبخود خوب شده اما پس از چند هفته به دلیل وجود انگل در روده دوباره برمی گردد . گاهی اوقات انگل دیواره روده را زخم یا سوراخ کرده ، باعث خونریزی روده ای می شود . اگر انگل همراه با جریان خون به جگر برسد ، باعث پدید آمدن آبسة کبدی می شود که دارای نشانه هایی به صورت تب ، بزرگی و دردناک شدن جگر ، نفخ و بزرگی شکم و دل درد   می شود .
تشخیص :
آمیب روده ای را می توان با آزمایش مدفوع تشخیص داد ، اما در مورد آمیب کبدی باید آزمایش خون ، سونوگرافی یا سی تی اسکن از جگر(کبد) انجام شود
درمان :
برای شکل روده ای یا کبدی داروهای گوناگونی وجود دارد . مانند مترونیدازول ، یدوکینول ، دیلوکساناید ، امیتن ، کلروکین ،‌ پارمومایسین .
پیشگیری :
1 – رعایت بهداشت فردی و اجتماعی
2 – سالم کردن آب آشامیدنی شهر و منابع آن
3 – درمان افراد ناقل
4 – رعایت کلیه مسائل بهداشتی

 

انگل‌های روده‌ای گونه‌های بسیار با عوارض مختلف دارند. در اینجا به بررسی گونه‌ی مهم آنها می‌پردازیم: کرمک که به آن اکسیور یا کرم سنجاقی هم می‌گویند به صورت انگل روده در تمام جهان دیده می‌شود. این انگل تمام گروههای گوناگون اجتماعی و اقتصادی را گرفتار می‌کند. در یک خانواده، همه افراد به ویژه کودکان درگیر آن می شوند. زندگی دسته‌جمعی و شلوغ باعث مستعد شدن افراد نسبت به این بیماری می‌شود.

نشانه‌های کرمک:
 بهترین نشانه، خارش شبانه مقعد و بی‌خوابی است که در اثر مهاجرت کرم ماده بارور از سوراخ نشیمن‌گاه به بیرون آشکار می‌شود. در نتیجه بیرون آمدن کرم و جنب و جوش آن در ناحیه نشیمن‌گاه، تحریک و خارش پدید می‌آید.خارش معمولی خیلی شدید بوده و هنگام شب بیشتر می‌شود. خارش شبانه باعث بی‌خوابی کودک شده، در اثر آن پیامدهای عصبی مانند خستگی، دندان قروچه شبانه، بی‌قراری و عصبانیت روزانه روی می‌دهد. در دختر بچه‌ها گاهی‌کرم‌به‌ناحیه‌شرمگاهی‌هم‌مهاجرت‌کرده و باعث‌خارش‌شدید‌آن‌ناحیه‌می‌شود.

راه انتقال کرمک:
 1) در اثر خاراندن نشیمن‌گاه، تخم انگل در زیر ناخن‌ها جمع شده، یا به انگشتان کودک می‌چسبد. اگر بچه انگشت خود را به دهان ببرد یا با آن خوراکی بخورد، تخم انگل وارد دستگاه گوارشی او شده و در آنجا تبدیل به کرم می‌شود. این عمل را خودآلودگی می نامند.
 2) کودک با دست آلوده، مواد خوراکی را آلوده ساخته، دیگران با مصرف آن، مبتلا به انگل می‌شوند.
3) این انگل به وسیله آب و خوراک آلوده، رختخواب و ملحفه آلوده، لباس و ظرف آلوده، هوا و خاک آلوده هم سرایت می‌کند. 4) تخم انگل بسیار ریز بوده، می‌تواند به صورت گرد و غبار در هوا پخش شده، خوراکی‌ها را آلوده کند.

تشخیص کرمک:
 انگل یا تخم آن را می‌توان با آزمایش مستقیم مدفوع در زیر میکروسکوپ دید. همچنین هنگامی که تعداد انگل زیاد باشد، کرم‌های سفید ریز نخ‌مانند را می‌توان با چشم نیز در مدفوع دید. روش آزمایش دیگر با چسب سلوفان صورت می‌گیرد. چسب را شب هنگام بر روی نشیمن‌گاه چسبانده، صبح روز بعد چسب را در زیر میکروسکوپ بررسی می‌کنند.

درمان کرمک:
 بهترین دارو و قرص «مبندازول» است که به صورت یک قرص داده می‌شود (از دو سال به بالا میزان دارو برای همه افراد یکسان است). دارو را 15 روز دیگر باید تکرار کرد ، تا چنانچه تخم انگلی پس از این مدت تبدیل به کرم شده باشد نابود بشود.از داروهای دیگر می‌توان به «پیرانتل پاموات»، «پیرونیسیوم پاموات» و «پی‌پی‌رازین» اشاره کرد.لازم به یادآوری است که درمان برای همه افراد خانواده چه نشانه بیماری داشته باشد و چه نداشته باشند باید انجام پذیرد.

پیشگیری:
 عمل کردن به موارد زیر به پیشگیری از مبتلا شدن به بیماری‌های انگلی کمک زیادی خواهد کرد:
1) شستشوی درست دستها با آب و صابون بویژه پس از رفتن به دستشویی و پیش از غذا خوردن 2) کوتاه نگهداشتن ناخن‌ها.
3) جوشاندن آب آشامیدنی در جاهائیکه آب لوله‌کشی وجود ندارد.
4) جوشاندن ظرفها و لباسها در خانواده‌ای که فرد مبتلا در آن وجود دارد، (برای از بین بردن تخم انگل‌ها).
 5) جلوگیری از بازی کودکان با خاک آلوده و همچنین واداشتن آنها به شستن دستها با آب و صابون پس از هر بازی کردن .
6) خودداری از خوردن آب آلوده و غذاهای مشکوک.
7) نخوردن سبزی خام در مناطق آلوده.
 8) استفاده نکردن از کود انسانی در کشتزارهای سبزی، جالیزها، صیفی‌کاریها و باغهای میوه.
 9) خودداری از اجابت مزاج در بیرون از دستشویی .
10) در صورت آلوده شدن، مراجعه به پزشک و دقت در درمان صحیح بیماران .
11) درمان همزمان همه افراد خانواده‌ای که فردی از آنها مبتلا به انگل است .
12) جوشاندن لباسهای زیر و ملحفه‌های رختخواب در روزهای درمان .
13) شستشوی کامل سبزیجات و میوه‌های خام و ضدعفونی کردن آنها قبل از مصرف.